Sinds de invasie van Rusland in Oekraïne, nu alweer vier jaar geleden, voelt Hoite Pruiksma zich intens betrokken bij de Oekraïners. Tegelijk wordt hij geconfronteerd met zijn eigen machteloosheid. ‘Ik vroeg me af: wat kan ik doen, als eenling? Wat kan ik betekenen? Ja, ik kan componeren, en ik kan met Stichting UP een paar concerten organiseren…’
En dat deed hij. In 2023 ontstond zo al zijn drieluik I Stood With the Dead voor koor en orkest, op een gedicht van de Engelse auteur Siegfried Sassoon (1886-1967).
Symfonisch monument
Ditmaal besloot Pruiksma tot een muzikaal monument voor het Oekraïense volk. ‘En als je een monument wilt oprichten, moet je ook groots uitpakken. Dan kun je niet aankomen met een kamermuziekbezetting. Daarom heb ik voor symfonieorkest gekozen. Spring in Ukraine 2022 is een symfonisch gedicht, een vrije beeldende, poëtische vorm.’
Al vrij snel dacht Hoite Pruiksma daarbij aan Jacob Slagter, met wie hij in de jaren tachtig aan de Muziek-pedagogische Academie in Leeuwarden studeerde. ‘We hadden daar ook dezelfde leraar voor harmonieleer en contrapunt. Alleen was hij hoornist en ik organist, en die twee werelden ontmoetten elkaar toen niet of nauwelijks. Maar ik ben hem wel vanuit de verte blijven volgen, ook als orkestdirigent. Dus toen Spring in Ukraine 2022 bijna klaar was, dacht ik: weet je wat, ik stuur de partituur naar Jacob en vraag hem of hij nog wat adviezen heeft, bijvoorbeeld voor de instrumentatie.’
Tournee door Friesland
Vervolgens werd Jacob Slagter zo enthousiast dat hij aan Het Orkest Amsterdam voorstelde om het werk uit te voeren. En de conclusie was: ‘Ja, dat doen we!’ Want, zegt Pruiksma, ‘Ze hadden de Zesde Symfonie van Bruckner al op de planning staan. En Spring in Ukraine 2022 sluit daar mooi bij aan. Dus dat viel allemaal naadloos in elkaar.’
Het was Jacob Slagter die het idee opperde om een kleine tournee door Friesland te maken, iets waar Pruiksma gretig op inhaakte. Daarom speelt Het Orkest Amsterdam niet alleen de eigen stad, maar ook in Bolsward, Leeuwarden en Franeker. Pruiksma: ‘Een muzikaal monument moet je in een monumentaal gebouw laten horen. En dus gaat Het Orkest Amsterdam op tournee langs Frieslands mooiste, meest majestueuze kerken.’
Oorlog in een bloeiend landschap
Met de titel Spring in Ukraine 2022 verwijst Hoite Pruiksma naar een tv-reportage in mei 2022, waarin een vrouw op het Oekraïense platteland zou worden geïnterviewd.
‘Maar die mevrouw kon geen woord uitbrengen,’ herinnert Pruiksma zich. ‘Ze keek alleen maar verbijsterd om zich heen, naar die uitbundige lente. Alle bomen stonden in bloei, alle vogels jubelden − de natuur leek één groot feest. En in de ogen van die vrouw zág je het ongeloof. Je zag hoe ze niet kon bevatten dat Rusland een oorlog was begonnen; dat een agressor haar land wilde overheersen, vernederen en vernietigen. Ik heb dit beeld nog op mijn netvlies. Het contrast tussen haar ontzetting en die stralende lente heeft me enorm aangegrepen. Vanuit dat beeld ben ik Spring in Ukraine 2022 gaan schrijven. En de lente, die heb ik een solo gegeven. Dat is die ene piccolo, als een vogel zijn territorium verdedigt. Maar hij verdedigt het met zijn zang, met schoonheid.’
Strijd tussen twee thema’s
Het symfonisch gedicht beweegt zich tussen uitersten, van verstilling en transparantie tot strijdlust en chaos. De luisteraar wordt geen moment rust gegund, steeds roept de muziek een ander beeld op.
De compositie begint met het Oekraïens volkslied, als een van de twee hoofdthema’s. Door het hele werk heen keren flarden daarvan terug. Pruiksma koos het volkslied ‘als baken van hoop en vertrouwen’, zegt hij. ‘Het is zo’n ongelofelijk prachtige melodie, zo echt Slavisch ook…!’
Maar het volksliedthema botst en strijdt met een ander thema, namelijk dat van de Russische agressor. Een wat onbestemde melodie, gecomponeerd vanuit een heletoonsladder: zonder grondtoon, zonder harmonisch centrum. De melodie hoor je zo nu en dan terug in de trompet en doet denken aan de last post.
Dreunende oorlogsgeluiden
Vanuit de verte klinken oorlogsgeluiden in de ritmische dreun van het slagwerk. Intussen zit je als toehoorder al ‘in een achtbaan van scènes en situaties,’ typeert Pruiksma. ‘Zo komt er ook opeens een fanfare voorbij. Want ja, het leven gaat door, ook tijdens een oorlog.’
Naderhand wordt dat striemende slagwerkritme overgenomen door het hele orkest. Het vertelt een eigen verhaal, naast het agressorthema en het volksliedthema. Elke instrumentengroep – strijkers, houtblazers, koperblazers en slagwerk – krijgt een eigen, zelfstandige partij en gaat daarmee zijn eigen gang. Daarna kiezen ook violen, celli en contrabassen afzonderlijk hun eigen pad. Zo ontstaat er een gigantische complexiteit, waarin de spanning steeds dreigender wordt opgebouwd.
Apotheose
Vlak voor het chaotische slotoffensief spelen de strijkers een trage, koraalachtige passage ter herdenking van al die mannen, vrouwen en kinderen die het leven lieten. Daarna verheft zich, als apotheose, het Oekraïense volkslied triomferend boven de chaos.
In de epiloog trekt de agressor zich terug en vlucht. ‘En tot slot verschijnt opnieuw de piccolo, de vrije vogel, die het laatste woord heeft,’ zegt Hoite Pruiksma. ‘Als een teken van hoop, en als eerbetoon aan het Oekraïense volk. Want met die intentie heb ik dit werk geschreven.’
(tekst: Margaretha Coornstra)
Het Oekraïense volkslied: Sjtsje ne vmerla Oekrajiny
Nog is Oekraïnes glorie niet vergaan, nochijn vrijheid;
nog zal het lot ons, jonge broeders, toelachen.
Verdwijnen zullen onze vijanden als dauw in de zon,
en ook wij, broeders, zullen heersen in ons eigen land.
Refrein (2x):
Onze ziel en ons lichaam zullen wij geven voor onze vrijheid.
En wij zullen tonen dat wij, broeders, van het geslacht der Kozakken zijn.
